Naar alle columns

Geen geluid

Door Agnes Frijlink

Al die mensen, al die mensen met die rare kleren, mannen en jongens in pofbroeken, vrouwen met vreemde kanten dingen op hun hoofd. Een man rookt een lange pijp, een jonge vrouw kijkt zelbewust, haast uitdagend, in de camera; ze is niet bang voor de lens. Oude doorleefde gezichten van vissersmannen en vrouwen omhangen met kinderen, van iedere leeftijd één. Spelende kinderen, jongens en meisjes, die een rondedans doen. Al die mensen bewegen over het scherm van mijn laptop. De opnames die ik zie zijn te vinden op YouTube onder de titel: 'Volendam rond 1925'. Het betreft een compilatie van oude filmbeelden van Volendam die tussen circa 1918 en 1928 zijn gemaakt. Het filmmateriaal is softwarematig gerestaureerd, snelheid-gecorrigeerd en kunstmatig ingekleurd. Wie de filmopnames maakte, is mij niet bekend, en dat is jammer want het zijn schitterende opnames van een vakman!

Via het beeldscherm stap ik een eeuw terug in de tijd en wandel daar tussen al die mensen rond. Ik ben onzichtbaar voor ze, ze zien mij niet. Vreemd is dat; zo dichtbij elkaar en evenzo onbereikbaar; zij hebben geen weet van die gekke onhoudbare wereld van nu.

Nu en dan spreekt iemand richting de camera, soms zijn het hele verhalen; ik heb alleen geen idee wat ze zeggen, want we hebben wel beeld, maar geen geluid. Hoe de Volendammers honderd jaar geleden klonken en of ik ze überhaupt zou verstaan als er wel geluid bij was, dat zal ik nooit weten.

De Dijk, Volendam, 1925
De Dijk, Volendam, 1925 — John Rettig

Grappig eigenlijk, bedenk ik mij. Ik zie hun monden bewegen, maar er komt geen geluid uit, terwijl wij hier nu leven in een wereld waarin we wel stemmen horen, maar de monden niet meer zien. De werkelijkheid van ons corona-heden waarin we schuilen achter mondmaskers.

Volendam was aan het begin van de vorige eeuw kennelijk een aardig populaire plaats en niet alleen onder filmmakers. Op zoek naar meer beeldend materiaal kwam ik op het werk van John Rettig (1858 – 1932). John Rettig was een Amerikaans kunstschilder. Hij reisde veel door Europa, samen met zijn vrouw die ook schilderde. Rettig studeerde ondermeer in Parijs. Kort na 1900 en in de jaren 1920 schilderde hij in Volendam. Wellicht leuk om te weten dat John Rettihg te boek staat als degene die het vissersdorp bekend maakte in Amerika.

We hebben geen geluid en we kunnen niet achterom kijken

Twee werken van hem wil ik hier graag plaatsen, 'De Dijk' (1925) en het portret van Maartje Koning 'Het rode interieur' (1906). De Dijk is een schitterend havengezicht met die bijna weeïge kleuren; is het vroeg in de ochtend of is het een prille lentedag? Geen idee. Maar de lucht voelt schoon; je kan de Zuiderzeelucht bijna inademen. De opvallende losse toets, het licht vangen met de verf, de speelse aanzetten om mensen te suggereren die wandelen over de dijk. Het is goed te zien dat Rettig veel gekeken heeft naar de Hollandse schilders; ik had achter dit werk zeker niet een Amerikaans kunstenaar gezocht.

Het rode interieur (Maartje Koning) 1906
Het rode interieur (Maartje Koning), 1906 — John Rettig

Dit geldt ook voor het oudere werk, het portret van Maartje. Hoe Hollands wil je het hebben? Het is vast koud buiten, want Maartje heeft haar voeten op een stoof en ze haakt en breit warme kledingstukken. Al deden die vrouwen dat jaar in jaar uit. Op de filmbeelden zie je zelden een vrouw met lege handen; als ze even de handen vrij hadden, pakten ze blijkbaar meteen het haak– of breiwerk erbij. Maartje gaat zo op in haar werk dat ze geen oog heeft voor voor de buitenwereld. De kat echter heeft iets gehoord; valt er iets om, wordt er op het raam geklopt, gaat er een deur open, komt er iemand binnen? We weten het niet. We hebben geen geluid en we kunnen niet achterom kijken. Nou, dan blijven we maar naar Maartje kijken. En naar dat wonderlijke rode interieur waarin zij een dikke eeuw geleden zo mooi is vereeuwigd.