Auteursrecht en kunstmatige intelligentie

Discussie over AI in de kunstwereld
AI-technologieën, zoals machine learning en deep learning, maken het mogelijk om snel op grote schaal afbeeldingen te genereren. In de praktijk wordt hier door ondernemingen al veel gebruik van gemaakt, soms ten koste van kunstenaars van vlees en bloed. De input die nodig is om de grotere AI-programma’s de juiste afbeeldingen te ‘leren’ genereren, is vaak materiaal dat zonder toestemming van de rechthebbenden van internet is gehaald. Dit zorgt voor internationale discussies, ook op het gebied van auteursrecht.

Kan een AI-werk auteursrechtelijk beschermd zijn?

Voorbeelden van AI-kunst
Ondanks de juridische discussies en veel negatieve reacties van kunstenaars, raakt AI-kunst steeds meer ingeburgerd in de beeldende kunstsector wereldwijd. Zo maakte Edmond de Belamy een portretschilderij met behulp van een AI-algoritme genaamd Generative Adversarial Network (GAN). Dit werk werd in 2018 geveild door Christie's voor omgerekend ongeveer een kleine half miljoen euro. En in maart 2023 won Boris Eldagsen de Sony World Photography Award met een met behulp van DALLE2 gemaakte AI-afbeelding; iets wat niet bekend was bij de jury.

Kan een AI-werk auteursrechtelijk beschermd zijn?
Voor auteursrechtelijke bescherming moet een werk het resultaat zijn van menselijke originaliteit en creativiteit. Over het algemeen is de tendens in rechtspraak en literatuur wereldwijd dat een op zichzelf staande AI-afbeelding niet auteursrechtelijk beschermd kan zijn, omdat het door een machine is gemaakt. Er wordt echter steeds vaker geargumenteerd dat er menselijke input nodig is om een AI-afbeelding te kunnen maken. In Korea en China zijn al rechterlijke uitspraken gedaan in het voordeel van auteursrechtelijke bescherming van AI-werken.

Wie is de auteursrechthebbende?
Traditioneel wordt auteursrecht toegekend aan de natuurlijke persoon of personen die het werk hebben gecreëerd. Hoe zit dit met AI als hier toch auteursrecht op kan rusten? Het is nog onduidelijk of de rechten toekomen aan de ontwikkelaar van de AI, de gebruiker van de AI, of misschien zelfs aan de AI zelf – hoewel dat laatste onwaarschijnlijk lijkt omdat AI volgens het recht geen persoon is.

Is er sprake van auteursrechtinbreuk?
Er lopen onder andere in de VS verschillende rechtszaken waarin makers zoals illustratoren, muzikanten en schrijvers de AI-bedrijven beschuldigen van auteursrechtinbreuk door het op grote schaal zonder toestemming gebruiken van hun materiaal. De vereisten van het ‘traditionele’ auteursrecht zorgen er echter voor dat het niet eenvoudig is dit aan te tonen. Dit heeft onder meer te maken met het zonder toestemming maken van een kopie en de vraag of AI technisch gezien wel een (blijvende) kopie maakt. Dit is juridisch ingewikkelde materie waarvoor in dit artikel te weinig ruimte is. Kort gezegd is de inbreukvraag niet makkelijk te beantwoorden en breken meerdere partijen èn rechters zich hier momenteel het hoofd over.

Wetgeving
Een belangrijke aanleiding voor al deze onzekerheden is het gebrek aan wetgeving. De techniek gaat veel sneller dan de wetgevers kunnen bijhouden. Op dit moment zijn er geen specifieke (internationale) wetten die AI-gegenereerde kunstwerken reguleren. De wetgeving over auteursrecht alleen is niet genoeg. Er is nieuwe EU-wetgeving ontwikkeld over AI, maar ook die raakt maar marginaal aan het vraagstuk over auteursrecht. Er zijn wel handvatten uit te halen die in de praktijk verder moeten worden uitgekristalliseerd. Zo zullen generatieve AI-systemen meer transparantie moet geven over hun input. Ze moeten het accepteren als een rechthebbende van een afbeelding aangeeft dat de afbeelding niet door AI gebruikt mag worden (“opt-out”). Bij dat laatste is het dan weer de vraag hoe je dat doet op een manier die voor grootschalige AI waarneembaar is.

De toekomst
Het moge duidelijk zijn: over auteursrecht en AI in de beeldende kunst is nog niet het laatste woord gezegd. Er zijn veel onduidelijkheden. AI is echter een blijvertje en hoe dan ook zullen juridische zaken als auteursrecht verder uitgewerkt moeten worden, waarbij belangen van verschillende partijen moeten worden afgewogen. Wordt ongetwijfeld vervolgd!

Auteur: Yvonne Vetjens