Gulden snede

De Gulden Snede. Wat is dat nu eigenlijk? Het gaat over verhoudingen, over wiskunde, over de natuur en ons begrip van schoonheid. Maar wat kun je daar als schilder mee?

Het oneindige getal (FIE)
De Gulden Snede is al bekend sinds de oudheid en geeft de verhouding aan tussen delen en het grotere geheel. Het is een verhouding die we terugvinden in de natuur en die we ervaren als prettig om naar te kijken. De maten van het Parthenon in Athene zijn bijvoorbeeld gebaseerd op de Gulden Snede. De verhoudingen tussen de hoogte en de breedte komen overeen met de Gulden Snede. Deze verhouding wordt aangeduid met Φ, en is een oneindig getal. Het komt neer op ongeveer 8:5.

De gulden rechthoek
De verhouding van de zijdes van de buitenste rechthoek is gelijk aan de gulden snede. De op één na kleinste rechthoek begint op de langste zijden van de grootste rechthoek. De verhouding van de deellijn bedraagt Φ. Op deze manier worden steeds kleinere rechthoeken getekend met de verhouding Φ. Dit wordt wel de Gulden Rechthoek genoemd. Door deze rechthoek kun je een spiraal tekenen. De vorm van deze spiraal kom je tegen in schelpen, weersystemen, zaadjes van een zonnebloem of de rozet van een vetplant.

De Renaissance
De Italiaan Pacioli (1445- 1517), een wiskundige kloosterling, dacht dat schilderijen realistischer werden als schilders de Gulden Snede zouden toepassen in hun schilderijen. Hij schreef drie boeken over hoe de verdeling van ruimtelijke vlakken over het linnen en de verhoudingen tussen vormen overeen moesten komen met de verhouding Φ. Er ontstond een compositieleer waarmee schilders en kunstenaars handvatten ontwikkelden om te werken met de verhoudingen van de Gulden Snede. Als je de eerder getekende spiraal over de Mona Lisa legt, dan zie je dat Da Vinci gezocht heeft naar de ideale verhoudingen tussen hoofd en lichaam.

Verhoudingen in de modernere wereld
Door bij de rangschikking van de elementen in je schilderij gebruik te maken van de Gulden Snede, zorg je voor een beeld dat prettig is om naar te kijken. Een beeld dat voldoet aan ons gevoelsmatige schoonheidsideaal. En hoewel de Gulden Snede vooral in de Renaissance populair was, zijn er ook moderne kunstenaars geweest die met de Gulden Snede streefden naar perfecte verhoudingen. Mondriaan streefde in zijn abstracte schilderijen naar evenwicht en perfecte harmonie. In verschillende van zijn schilderijen is de verhouding van de Gulden Snede terug te vinden. Ook de regelmatige vlakverdelingen waarop Escher zijn patronen baseerde, bevatten de verhouding van de Gulden Snede.

Drie gelijke delen
Omdat achter de Gulden Snede een ingewikkelde theorie schuilgaat, wordt vandaag de dag deze verhouding vaak verbasterd tot een verdeling in drieën. Het verdelen in drie gelijke delen zien we bijvoorbeeld terug in onze moderne camera’s. Misschien is het even zoeken in je handleiding, maar veel camera’s kunnen op het scherm of in de zoeker een raster van negen vakjes laten zien. Aan jou de taak om belangrijke elementen uit je foto precies op deze lijnen of de kruispunten er van te plaatsen. Zelf werk ik graag met een verdeling in drie delen. Zeker bij het vierkante formaat waarop ik vaak schilder, komt het goed tot zijn recht.

Zelf aan de slag
De manier waarop je de elementen in je schilderij ordent, noemen we compositie. De compositie bepaalt hoe de kijker het schilderij interpreteert. Daarnaast kan de compositie ervoor zorgen dat je schilderij rust en eenheid krijgt. Om deze eenheid te krijgen, kun je uitgaan van je gevoel. Maar als het daarmee niet lukt om een goede compositie te krijgen, dan kan het helpen om uit te gaan van de Gulden Snede of een verdeling in drieën.

Bij een verdeling in drieën teken je een raster van negen gelijke delen op je schilderij. Als je al aan het schilderen bent, kun je dit doen met pastel. Dat is weer makkelijk te verwijderen. Probeer vervolgens belangrijke elementen op kruispunten van de lijnen te plaatsen. Laat vlakken van licht en donker in elkaar overgaan op een lijn uit het raster. Of laat grote lijnen (zoals bijvoorbeeld een horizon) gelijk vallen met een lijn uit het raster.

Wil je gebruik maken van de Gulden Snede, dan kun je de Gulden rechthoek als uitganspunt nemen. Veel stilleven schilders maken gebruik van een driehoek gebaseerd op de Gulden Rechthoek. Hiervoor teken je twee schuine lijnen in de grootste rechthoek. Deze lopen van de onderste hoeken naar het punt op de bovenlijn waar de één na grootste rechthoek begint. Door het stilleven te rangschikken binnen deze rechthoek, ontstaat een evenwichtige ordening van voorwerpen.

Auteur: Roos van der Meijden

Afbeeldingen
De verhouding van de Gulden Snede, Roos van der Meijden
Gulden Rechthoek met spiraal
Mona Lisa, Leonardo da Vinci, 1503
Composition in red, yellow, blue and black label, Piet Mondriaan, 1926
Fietsen in Delft, Roos van der Meijden, 2023
Een stilleven in een Gulden Rechthoek, Roos van der Meijden