Kunstwerk onder de loep
Albrecht Dürer – Melancholia I

Voor Kunstenaar Magazine neemt Yvonne Vetjens regelmatig een historisch kunstwerk onder de loep en beschrijft ze hoe het tot stand is gekomen. Het hoe en waarom staan hierbij centraal. Deze keer is de beurt aan: Albrecht Dürer – Melancholia I. Hieronder is haar artikel te lezen, het origineel is hier te vinden en te lezen na gratis registreren.

Onderwerp
De prenten van Albrecht Dürer zijn na eeuwen nog steeds beroemd. De meest mysterieuze is de gravure genaamd Melancholia I. Het is niet zeker wat hier precies is afgebeeld, maar wel is men het erover eens dat het een allegorie is, waarbij de gevleugelde vrouw rechts geen engel maar een personificatie is. Men gaat simpelweg af op de woorden die Dürer zelf linksboven heeft weergegeven: “MELENCOLIA I”. De vrouwelijke figuur heeft inderdaad de typische ‘melancholische’ houding, haar hoofd op haar hand rustend. Mogelijk wilde Dürer hier het humeur van de melancholie afbeelden, een populair idee uit die tijd dat de vier humeuren van mensen uitbeeldt, die idealiter in balans zijn met elkaar (de drie andere humeuren zijn: cholerisch, sanguinisch en flegmatisch). Maar dan nog is het niet zeker wat de vele andere figuren en elementen in de afbeelding precies betekenen. Velen zien in de afbeeldingen ook een overpeinzing van creativiteit. Het werk wordt historisch in verband gebracht met twee andere gravuren die Dürer in dezelfde tijd maakte: Ridder, Dood en Duivel en De Heilige Hiëronymus in zijn studeervertrek. Samen staan de drie gravures bekend als de Meisterstiche.

Inspiratie
De oudere kunstenaar Martin Schongauer was een grote inspiratie voor de prenten die Dürer heeft gemaakt. Net als de oudere meester maakte Dürer religieuze werken, maar hij werd ook geïnspireerd door de natuur en de wetenschap. Die laatste interesse is mogelijk gedeeltelijk van belang voor Melancholia I. Zoals hierboven al aangegeven heeft dit te maken met de manier waarop men in de late Middeleeuwen-vroege Renaissance naar de mens, het lichaam en de (geestelijke) gezondheid keek. Maar vanwege het verband met de twee andere gravures kan een religieuze inspiratie zeker niet worden uitgesloten.

Stijl
Dürer is een van de belangrijkste kunstenaars van de Noordelijke Renaissance. Zijn werk heeft dezelfde nauwkeurigheid en hetzelfde realisme als veel andere noordelijke kunstenaars in deze periode. Technieken als olieverf, houtsneden en gravurns die populair werden in deze tijd, werden ook veelvuldig door Dürer gebruikt. Hij begon met het maken van gravuren na zijn terugkomst uit Italië in 1495 en verlegde daarbij steeds de grenzen om relatief grote en zeer gedetailleerde werken te kunnen maken. Dit is geheel in lijn met de ontwikkelingen van de beeldende kunst tijdens de Noordelijke Renaissance.

Materiaal
Hoewel Dürer zijn schilderijen belangrijker achtte, waren het zijn gravures die het populairst werden. Het feit dat deze verveelvoudigd en makkelijker verspreid kunnen worden zal daarbij ongetwijfeld meetellen. Melancholia I betreft een kopergravure. Met een burijn (een soort naald om mee te graveren), graveerde Dürer de compositie op een koperen plaat. In de graveringen werd in meerdere stappen inkt geperst, en de plaat werd vervolgens op papier gedrukt waardoor de inkt op het papier werd afgegeven. De koperplaat kon op verschillende manieren bewerkt worden om verschillende effecten te verkrijgen.

Kleur
Tussen simpelweg zwart en wit zitten vele grijstinten die Dürer ten volste benutte. Dit bereikte hij onder andere door verschillende manieren van arceren en graveren, waarbij bepaalde kruisarceringen en parallelarceringen voor het donkerste zwart zorgden en er simpelweg niet gearceerd werd om een deel wit te laten. Door in verschillende richtingen te werken en vooral door donkerder te gaan werken (vergelijk Melancholia I met eerdere gravuren en houtsneden) wordt er steeds meer diepgang (zowel qua ruimte als qua sfeer) gecreëerd.

Compositie
De gravure is gevuld met vele elementen, waardoor de compositie druk is. Dürer maakt subtiel gebruik van licht-donkerwerking, waardoor het oog het eerst op de figuur van de Melancholie rechts valt. Het oog wordt dus van rechts naar links over het beeld geleid. De vele figuren en elementen die boven en naast elkaar in de ruimte zijn afgebeeld nodigen het oog uit om er overheen te dwalen en het werk te overpeinzen. Wat we precies moeten overpeinzen volgens de kunstenaar is verloren gegaan met de tijd, maar juist dit mysterie maakt het werk nog meer het bekijken waard.

Auteur: Yvonne Vetjens