Expo Frans Hals

Na ruim dertig jaar is er weer een oeuvre tentoonstelling van Frans Hals (1582-1666). Dit keer georganiseerd door het Rijksmuseum Amsterdam, in samenwerking met de National Gallery Londen, de Gemäldegalerie in Berlijn en het speciale verbond met het Frans Hals Museum in Haarlem.

Smeren
Het Rijks heeft ervoor gekozen om de tentoonstelling thematisch in te delen. Dit in tegenstelling tot de National Gallery in Londen, waar deze tentoonstelling eerder was te zien en waar voor een chronologische samenstelling werd gekozen, evenals in Berlijn waar Frans Hals na Amsterdam te zien zal zijn. Over tien zalen van de Philipsvleugel zijn de achtenveertig schilderstukken verdeeld, met onderwerpen als Rauw, Ademen, Groot, Lachen, Twinkeling, Klein, Lef, Smeren...

'De verf stevig op het doek smeren', dat adviseerde Hals zijn leerlingen, want alleen dan zouden zij een vaste schildershand krijgen... Zelf schilderde hij met bravoure en naarmate zijn leeftijd vorderde, werd zijn toets nog losser.

Vrolijke Frans en kinderen
Pas op het moment dat ik het Rijks naderde realiseerde ik me dat het krokusvakantie was en dat er weleens veel kinderen zouden kunnen zijn en mijn vermoeden was juist. Evengoed is op jeugd gerekend en daar wordt creatief mee omgegaan. Het geeft wel een andere dynamiek aan een museumbezoek. Workshops zijn er dagelijks voor kinderen vanaf 4 jaar om een hippe (papieren) kraag te fröbelen. Ook is er een Frans Hals familietour gecreëerd, met een “Doen, Durf, of de Waarheidstas” voor kinderen van 6 tot 12 jaar.

Haarlems linnen
Over kragen gesproken, aan het begin van het parcours zijn, als wallpaper, twee fragmenten van sterk uitvergrote losse penseelstreken van de meester-schilder te zien, vermoedelijk kragen of manchetten en misschien zijn die ergens te ontdekken in een van zijn vele portretten. Want, kragen en manchetten in wit (batisten) linnen zijn er in overvloed te bewonderen.

Het destijds beroemde zeer transparante en hagelwitte Haarlemse linnen, werd gebruikt voor hemden, (molensteen)kragen en manchetten. Het moet in die tijd een lucratieve nering zijn geweest, zo'n linnenwinkel. Pas in de laatste zalen en vele portretten verder meen ik die fragmenten in Hals' laatste werken te zien. Overigens zeer trefzekere penseel- of kwaststreken met name in het regentenstuk, maar ook in de kleding van de flamboyant uitgedoste Utrechtenaar Jasper Schade uit 1645. Toch heeft Hals veel van die linnendetails ook fijn geschilderd, mogelijk zoals het hem was geleerd tijdens zijn lessen bij Karel van Mander (1548-1606) in Haarlem.

Geen mythologische, religieuze of bijbelse taferelen
Karel van Mander zelf was meer bekend om zijn religieuze en Bijbelse taferelen, maar daarvan heeft Hals er niet veel gemaakt. Een handjevol apostelen misschien, in ieder geval niet te zien in deze tentoonstelling, hoewel er één portret van (vermoedelijk) een geestelijke is te zien.

Hals' schildershand was losser en had een zeer eigen stijl die al in zijn tijd werd bewonderd. Een impressionist avant la lettre en ook zou hij beslist een goede fotograaf zijn geweest, zo treffend zijn de momentopnames in zijn taferelen. Hij werd een veelgevraagd portretschilder en niet vanuit de kerk, want de (gegoede) burgerij in Haarlem en omstreken had intussen geld over voor een portret of pendant.

Muzikanten
Het meest boeien mij zijn portretten met lachende kinderen. Hals had zijn kindermodellen dagelijks voorhanden, hij had immers zelf een grote kinderschare. Daarbij komt nog dat (naar verluidt) het musiceren in zijn gezin werd gestimuleerd, zodat een tafereel of scene direct ter beschikking was. Luit, fluit, viool, je komt het allemaal tegen en mijn favoriet hier is de jongen met de fluit uit 1627, ook weer zo'n momentopname. Een zoet tafereeltje is de rommelpot muzikant met een groepje kinderen om zich heen, als een ouderwets poëzieplaatje. Wordt hij uitgelachen of toegelachen? 'Rommelpotterij, Rommelpotterij, geef me een centje dan ga ik voorbij (…)'.

Haarlem
Ben je toch in Amsterdam, de trein naar Haarlem duurt maar een kwartier en door het historische Haarlem naar het Frans Hals Museum (Hof) lopen is geen straf. Want, niet alle werken van Hals uit dit museum zijn naar het Rijks gekomen. Zoals bijvoorbeeld “De Reiziger” uit 1650, dat werk is in Haarlem gebleven en is een van mijn favorieten.

(Groeps)portretten kwamen destijds in meerdere en langdurige sessies tot stand, maar niet dit kleine schilderij van een man in een reizigers outfit. Hals had het doek niet geprepareerd maar schilderde het hele portret nat in nat. Hij gebruikte geen vernis. Hij voltooide het in één sessie, waarmee zijn bijzondere meesterschap weer eens wordt bevestigd. En de reiziger kon het direct meenemen, dankzij het kleine formaat. Hals' fotografische kwaliteiten, als een snapshot. Vergeet dus niet naar Haarlem te gaan...

Auteur: Joke M Nieuwenhuis Schrama
Meer informatie: Rijksmuseum