Ophelia
Een artikel uit Kunstenaar Magazine
Iedere vier weken neemt Yvonne Vetjens in Kunstenaar Magazine een historisch kunstwerk onder de loep en beschrijft ze hoe het gemaakt is. Stijl, techniek en materiaal staan hierbij centraal. Deze keer is de beurt aan Ophelia van John Everett Millais.
Onderwerp
Het schilderij beeldt het personage Ophelia uit William Shakespeares Hamlet uit, die langzaam verdrinkt. De werken van Shakespeare zijn van grote invloed geweest op de Engelse kunst en cultuur. De tragische doodsscène van Ophelia is vele malen in de kunst uitgebeeld.
Inspiratie
Millais maakte dit werk volgens de principes van de Pre-Raphaelite Brotherhood, waar hij lid van was. The Pre-Raphaelite Brotherhood werd halverwege de 19de eeuw opgericht door een groepje jonge Engelse kunstenaars als antwoord op de conventionele schilderstijl van de Royal Academy. Deze broederschap, waartoe naast Millais onder anderen Dante Gabriel Rossetti behoorde, liet zich inspireren door de kunst van de late Middeleeuwen en de vroege Renaissance (de kunst van vóór Rafaël). Ook maakte ze gebruik van een nauwgezette observatie van de werkelijkheid. Deze mix van teruggrijpen naar een geromantiseerd verleden en gebruik maken van realisme is ook te zien in Ophelia.
Stijl
Het werk van de prerafaëlieten is dus een mix tussen teruggrijpen naar oude meesters en tegelijkertijd het observeren van de werkelijkheid. Dat laatste moest zo nauwkeurig mogelijk, tot in detail gebeuren. Ook het model, Elizabeth Siddal, is zeer realistisch afgebeeld. Zij lag in de betreffende jurk die we in het schilderij zien in een bad en moest zo blijven liggen tot Millais haar getekend had. Op een dag gingen de lampen uit die onder het bad waren geplaatst om Siddal warm te houden. Ze werd daardoor flink ziek en haar vader dwong Millais de doktersrekeningen te betalen. Ook de omgeving zou naar de werkelijkheid geschilderd zijn. Millais ging wel vaker naar buiten om de natuur na te schilderen, tak voor tak en blaadje voor blaadje.
Materiaal
Het schilderij is gemaakt met olieverf op doek. Rond 1840 kwamen de eerste verftubes in gebruik, die voor Millais perfect waren om buiten mee te werken. Voor die tijd werd gebruik gemaakt van andere methodes om verf te bewaren en mee te nemen, zoals het opslaan in kleine dichtgebonden zakjes gemaakt van varkensblazen. Maar tubes zijn makkelijker, en nadat die uitvinding was gedaan, trokken kunstenaars en masse naar buiten – denk aan de Barbizon-school in Frankrijk.
Kleur
De specifieke kleuren van de olieverf die in de tubes zat heeft men aan de hand van technisch onderzoek kunnen achterhalen: twee soorten wit (zinkwit en loodwit), drie soorten blauw (ultramarijn, kobaltblauw en Pruisischblauw), drie soorten geel (Napels geel, zinkgeel en chroomgeel), een aardetint (gebrande sienna), twee rode pigmenten (vermiljoen en Madder lak), twee soorten zwart (ivoorzwart en beenderzwart) en opvallend genoeg slechts één groen (chroomoxide). Nu is het zo dat groene pigmenten vaak vrij zwak zijn – ongetwijfeld heeft Millais vooral de blauwe en gele pigmenten gebruikt om stralende groene kleuren te verkrijgen.
Een andere reden waarom de kleuren zo stralen, is dat de prerafaëlieten direct op een witte ondergrond schilderden. Dat was in vroegere tijden niet altijd gebruikelijk. Vaak werd er eerst een gekleurde onderlaag aangebracht en werd daarop verder geschilderd door licht- en schaduwpartijen aan te brengen. Doordat de prerafaëlieten een witte onderlaag gebruikten, komt hun werk lichter over dan contemporain schilderwerk, en schitteren de kleuren je tegemoet.
Compositie
De compositie is zodanig dat het lijkt of de kijker als het ware op de sterfscène ‘stuit’. De belangrijkste grote elementen – het water, het groen en Ophelia zelf - zijn horizontaal en van voor naar achter geplaatst en zorgen voor een rustig geheel. Ophelia is letterlijk de centrale figuur in het schilderij, maar de natuurlijke omgeving van water en flora speelt een even grote rol en is even gedetailleerd geschilderd. Het contrast tussen mens en natuurlijk blijkt niet alleen uit de plaatsing van de elementen om de menselijke figuur heen, maar ook uit de kleuren; de lichte jurk in koele kleuren geschilderd wordt omringd door de groene omgeving.
Auteur: Yvonne Vetjens
Afbeeldingen: John Everett Millais, Ophelia, 76,2 x 111,8 cm, 1851-52