Het Delft van Vermeer

Delft
Delft is de stad waar Vermeer is geboren, waar hij altijd heeft gewoond en gewerkt en uiteindelijk niet oud is geworden, slechts 43 jaar. Dat er weinig over zijn privéleven staat geschreven, terwijl zijn werken zo wereldberoemd zijn geworden, gaf hem intussen de bijnaam “De Sfinx van Delft”. Er zijn geen aantekeningen of dagboeken van zijn hand bekend. Deze tentoonstelling stelt dat “sfinx” imago wel wat bij en er is veel te lezen en te bekijken over het Delftse leven en bijvoorbeeld zijn vakgenoten, waarvan ook lang niet alle privélevens bekend zijn.

Druk
Met de allerlaatste onderzoeken die zijn gedaan in de aanloop naar de grote tentoonstelling in het Rijksmuseum Amsterdam, is er veel informatie naar voren gekomen, en hier in het Prinsenhof wordt extra duidelijk dat de kunstenaar eigenlijk een heel bedrijvig en ook verantwoordelijk leven moet hebben gehad.

Naast het helpen runnen van de herberg en kunsthandel van zijn ouders, waren het zijn activiteiten bij het Lucas Gilde, de Schutterij en bovenal de drukte en verantwoordelijkheid voor het koor kinderen dat hij met zijn vrouw Catherina Bolnes had. Van een rustig artistiek leven kan nauwelijks sprake zijn geweest. Veel van zijn werken beelden desondanks verstilde interieurtaferelen uit, waar rust of sereniteit heerst. Zijn oeuvre of productie is niet groot, maar met zo'n druk en kort leven kan het ook niet veel meer zijn dan dat. Zeker niet als je zo'n kwaliteit kon en wilde leveren.

Film
Om een beetje in de sfeer te komen bekeek ik de film 'Girl with a pearl earring' (2003) nog eens. Gemaakt naar het boek van schrijfster/journaliste Tracey Chevalier. Volstrekte fictie, maar het geeft een aardig beeld van het bedrijvige stadsleven in Delft omstreeks 1665, en wellicht van de schilder zelf, want een (zelf) portret van de kunstenaar bestaat niet.

Zo ook Vermeers atelier activiteiten, het wrijven en mengen van de pigmenten.

Bekend is wel dat het boek en de film de interesse voor Vermeers werken veel mensen wereldwijd heeft geprikkeld, al is het dan maar (romantische) fictie... Chevalier heeft ook uitvoerig onderzoek verricht ter completering van haar roman. De film zelf is ten dele opgenomen in Delft.

Historisch Delft
Het is een mooi stukje Delft waar museum Het Prinsenhof is te vinden net zoals het museum zelf, het voormalige Agathaklooster, dat al bestond in Vermeers tijd.

Tentoonstelling 'Het Delft van Vermeer' is thematisch samengesteld, met werken van Vermeers Delftse vak- en tijdgenoten uit de 17de eeuw, alsook Delfts aardewerk, kleden, archiefstukken en autobiografische documenten. Het zijn selecties uit het museum zelf of in bruikleen van diverse andere musea.

De samenstelling is gemaakt door conservator kunstcollecties van het museum, David de Haan en het tentoonstellingsontwerp is van Bureau Caspar Conijn.

Markt
Johannes Vermeer in Delft (1632-1675), de meesterschilder was actief in een bruisende periode van de plaatselijke schilderkunst, met name het genrestuk was populair.

Ook bijvoorbeeld Paulus Potter (1625-1654), Jan Steen (1626-1679) en Maria van Oosterwijck (1630-1693) werkten korte of langere tijd in Delft vanwege de inspirerende artistieke gemeenschap.

Een gravure van een stadsplattegrond door Dirck van Bleyswijck (1639-1681), geeft een indruk van Delft in die jaren. De welvarende stad telde toen 21.000 inwoners (nu bijna 5x zoveel). In het centrum van de kaart ligt het marktplein met stadhuis en de Nieuwe Kerk. Rond die Markt speelde het grootste deel van Vermeers leven zich af.

Delftse donderslag
De thema's zijn zeer divers, verdeeld over twee zalen. De Delftse donderslag wordt hier uitgebeeld in een schilderij door Egbert Lievensz van der Poel (1621-1664). De ontploffing van het kruitmagazijn op 12 oktober 1654 was een regelrechte ramp in de stad, waarbij honderden mensen zijn omgekomen, onder wie de schilder Carel Fabritius wiens atelier dicht bij de kruittoren lag.

Vermeer was kennelijk een bewonderaar van Fabritius (1622-1654), want hij had toen al een drietal werken van hem in bezit, dat staat beknopt beschreven in de boedelinventaris van Vermeers weduwe, vastgelegd in 1676.

Diverse andere Delftse schilders hebben die ramp uitgebeeld. Van dichter Joost van den Vondel, ofschoon geen Delftenaar wel een tijdgenoot, kwam met een gelegenheidsgedicht.

Topstukken
Het is een gegeven uit die tijd dat schilders de werken van hun collega-kunstenaars kochten, ofwel (herkenbaar) gebruikten voor hun achtergronden bij de interieurtaferelen. Er zijn topstukken te bekijken waarvan sommige nog niet eerder in Delft zijn getoond. Het prachtige werk van Steen is hier te zien, waarin hij in een tafereel duidelijk een contrast heeft uitgebeeld tussen arm en rijk in Delft.

Het werk “Anatomische les van Cornelis 's-Gravensande” door Cornelis de Man (1621-1706), met de microbioloog Anthoni van Leeuwenhoek in het tafereel. Van Leeuwenhoek (1632-1723) was een goede kennis van Vermeer en naar verluidt bewindvoerder bij de nalatenschap van de kunstenaar.

Auteur: Joke M. Nieuwenhuis Schrama

Meer informatie: Prinsenhof Delft

Foto's: Marco de Swart