Expo: Escher & de Mesquita

Beleef het werk van Maurits Cornelis Escher op een andere manier. Zijn beroemde prenten, zoals optische illusies en onmogelijke architectuur staan hier centraal en worden gecombineerd met de spectaculaire installaties van het Belgische architecten- en kunstenaarsduo Gijs Van Vaerenbergh.

Onmogelijke en mogelijke architectuur
Een van de beroemdste prenten van Escher “Dag en nacht” uit 1938, is voor het duo een belangrijke inspiratiebron geweest voor deze tentoonstelling. In de houtsnede van Escher wordt een typisch Nederlands landschap afgebeeld op twee momenten; overdag en ’s nachts. Beide delen zijn echter niet gescheiden, maar lopen in elkaar over. Het ene deel kan niet zonder het andere. Op vergelijkbare manier sluit het werk van Gijs Van Vaerenbergh in deze tentoonstelling aan bij de geest van Escher. Het heeft geresulteerd in een thematische tentoonstelling met onderwerpen zoals “Oneindigheid”, “Vlakvullingen”, “Ontwerper van onmogelijke werelden” of “Spel van spiegels”.

Het werk van Gijs Van Vaerenbergh heb ik eerder gezien, zoals het inmiddels iconisch geworden kerkje, met de titel 'Reading between the lines', in het landschap bij Borgloon in België. Intussen hebben zij al een veelheid aan objecten en installaties op hun naam staan, echter “Escher – Andere Wereld” is hun eerste museale tentoonstelling. De tentoonstelling beslaat zeven zalen en kabinetten en een van mijn favorieten is het golvende plafond, geïnspireerd op Eschers werk “Natuur”.

Eschers kunst blijft oneindig inspireren

Grootste collectie
In 1968, vier jaar voor zijn overlijden, vond in Kunstmuseum Den Haag (toen nog Haags Gemeentemuseum) Eschers eerste grote overzichtstentoonstelling plaats. Zijn warme band met het museum legt de basis voor de grootste museale Eschercollectie ter wereld, die vandaag de dag zowel hier als in Escher in Het Paleis te bewonderen is. Twee jaar geleden werd door het museum, in het zicht van het 125ste geboortejaar van Escher, het duo Pieterjan Gijs (1983) en Arnout Van Vaerenbergh (1983) uitgenodigd om een dubbeltentoonstelling op te zetten. Het duo heeft een unieke benadering van ruimte die doet denken aan de werken van Escher, en de gedeelde liefde van deze kunstenaars voor spiegeling, architectuur en ritme, verbindt hen met de wereldberoemde kunstenaar en meestergraveur.

Alhambra en vlakverdeling
De zaal met de “Alhambra” bogen is interessant. Escher maakte al op jonge leeftijd zijn eerste vlakvullingen of vlakverdeling. Een motief waarvan de buitenlijnen aan alle kanten naadloos aansluiten en waardoor het eindeloos kan worden herhaald. Hij bezocht het Alhambra, het Spaans Islamitische paleis in Granada, voor het eerst in 1922. Hij raakte geïnspireerd door de patronen op de vloertegels van het middeleeuwse complex. In zijn eigen versies heeft hij patronen gecreëerd met gezichten en dieren die in de islamitische kunst niet voorkomen. Omdat er in die periode weinig belangstelling was voor dit deel van zijn werk, stopte hij met het maken van vlakvullingen en richtte zich op landschappen en stadsgezichten die meer in trek waren bij zijn publiek.

Maar in 1936 keerde hij terug naar het paleis en werd hij opnieuw geraakt door de kleurrijke patronen en begon hij weer vlakvullingen te tekenen.

Oneindigheid
In Eschers werk zijn deze vlakvullingen niet weg te denken en sommige prenten hebben een eenvoudige en daardoor herkenbare basis, zoals de iconische prent Lucht en Water I uit 1938, waarin vogels en vissen naadloos in elkaar overlopen. Ook zijn er vlakvullingen in de door wiskunde beïnvloede cirkellimieten, waarin Escher de illusie van oneindigheid opwekt.

'Ik heb voor wiskunde nooit een voldoende gehad. Het leuke is, ik schijn wiskundige theorieën aan te snijden zonder het zelf te weten'

(Escher in een interview met Bibeb voor Vrij Nederland, 1968)

Op gevoel maakte Escher de meest complexe prenten, waarbij hij erin slaagde om mathematische theorieën te visualiseren. Zijn grafische kunst trekt mathematici en andere wetenschappers aan. Met de Britse wis- en natuurkundige Sir Roger Penrose en diens vader Lionel Penrose onderhield Escher wel goede contacten, hetgeen in de zestiger jaren tot inspiratie zou leiden voor enkele prenten. Gijs Van Vaerenbergh heeft een zaal gevuld met de installatie 'Oneindigheid'. Je kan er doorheen lopen of zo nodig overheen stappen.

Eschers kunst blijft oneindig inspireren.

Auteur: Joke M. Nieuwenhuis Schrama

Afbeeldingen
Mogelijke architectuur van Gijs Van Vaerenbergh en Escher. Fotograaf: Johnny Umans
Onmogelijke architectuur van Gijs Van Vaerenbergh en Escher. Fotograaf: Johnny Umans
M.C. Escher, Relativiteit, 1953, houtsnede. Collectie Kunstmuseum Den Haag. © The M.C. Escher Company – Baarn – Holland. All rights reserved. www.mcescher.com