Geometrie in de polders
Een observatie uit de jaren '20 van de vorige eeuw van Aldous Huxley
Door Monica Maat
Allereerst in verband met het onderstaande artikel een gedicht.
Boven de polder hangt een licht
dat vol verwachting schijnt
over mijn strak gespannen landschap
waar mijn geheugen wordt geleegd
het water zachtjes uit zijn voegen kraakt
en kou zich allengs mengt met wind
waar mijn gedachten worden meegenomen
naar de taal van wolken
om mijn weidse dromen te bewaren
monica maat ©
januari 2025
Op 22 november 1963 stierf de Engels-Amerikaanse schrijver en dichter Aldous Huxley. Diezelfde ochtend was John F. Kennedy in Dallas neergeschoten. In de chaos die daarop ontstond, viel de dood van Huxley nauwelijks op.
Waarom ik met deze schrijver begin, wordt verderop duidelijker, maar eerst is het denk ik handig als ik deze schrijver even in de tijd plaats. Om te beginnen werd Aldous Huxley in 1894 - naar mijn idee al als dichter en schrijver in de wieg gelegd - in Engeland geboren. Hij groeide op, in zijn geval in een intellectueel gezin. Op zijn zeventiende schreef hij nota bene zijn eerste boek, wel nadat hij tragisch genoeg op zestienjarige leeftijd door een oogziekte bijna blind was geworden aan één oog, hetgeen hem later overigens wel uit de loopgraven heeft gehouden. Hij studeerde aan de prestigieuze Universiteit van Oxford (vanaf 1913) en vanaf zijn twintigste beoefende hij de schrijfkunst actief. Hij trouwde in 1919 met de Belgische Maria Nys en zij kregen één zoon, Matthew Huxley genoemd, (1920 – 2005) die carrière had gemaakt als auteur, antropoloog en epidemioloog, maar dat terzijde. Interessant genoeg emigreerde Huxley in 1937 met zijn gezin naar de Verenigde Staten waar ze zich vestigden in Hollywood.
Huxley schreef erg veel (een van zijn meesterwerken is Brave New World uit 1932) en er bestaat bijna geen literair genre dat hij niet beoefende. Bovendien hield hij zich bezig met een bonte verscheidenheid aan onderwerpen en één van die onderwerpen daar gaat het mij nu om. In de jaren '20 van de vorige eeuw namelijk bezocht hij o.a. Nederland en daarover schreef hij mijns inziens iets opmerkelijks:
"Een reis door Nederland is een reis door de eerste boeken van Euclides." Misschien begrijpt u het direct, maar bij mij stokte het en moest ik eerst bedenken wat er bedoeld werd. O, ja, Euclides de wiskundige die rond 300 v.Chr. heeft gewerkt in de bibliotheek van Alexandrië en ook wel ’de vader van de meetkunde’ wordt genoemd. Er begint iets te dagen, maar nog niet helemaal. Wat schreef hij dan nog meer? Ten eerste viel het hem, net als andere buitenlanders, op dat het land hier plat is, maar wonderlijk genoeg maakte hij een verbinding met de inrichting. Kennelijk begreep hij als geen ander wat voor gevolg dat had, want gaat hij verder: ”Op een land dat het ideale platte vlak van de geometrieboeken is, zijn de wegen en kanalen de kortste afstanden tussen twee punten. In de eindeloze polders snijden de dijkwegen de weerkaatsende sloten in rechte hoeken, een netwerk van volmaakt evenwijdige lijnen."
Een reis door Nederland is een reis door de eerste boeken van Euclides
Zo...! Met deze twee zinnen wordt het mij duidelijk dat er een scherpe observatie heeft plaatsgevonden. In iets meer poëtische zinnen vervolgt hij: "Aan de egale horizon zwaait een rij molens hun armen als dansers bij een geometrisch ballet. Onafwendbaar leiden de wetten van het perspectief de lange wegen en het glanzende water naar een vaag verdwijnpunt. Hier en daar - onbeduidend in het midden van dit volmaakte platte vlak - grazen een paar bonte koeien uit een schilderij van *Cuyp onvermoeibaar in het malse gras of, zich Paulus Potter herinnerend, spiegelen zichzelf als even zovele herkauwende *Narcissi in het water van een kanaal. Af en toe passeer je een paar mensen, erbarmelijk misplaatst, maar over het algemeen hun best doend om hun weinig geometrische verschijning goed te maken door op fietsen te zitten."
En dan komt het... Huxley ziet namelijk aan de overkant van een kanaal een boerderij en hij zegt daarover: "Wat past die volmaakt in het geometrische systeem! Op een tot op een derde van zijn hoogte afgesneden kubus is een uitgerekte piramide geplaatst. Dat is het huis. Een boombeplanting als de vijf van een dobbelsteen staat eromheen. Geometrie vraagt om geometrie; met een gevoel voor esthetische kenmerken die je niet hoog genoeg kan schatten, hebben de Nederlanders gevolg gegeven aan de roep van het landschap en hebben zij het platte vlak van hun landschap bezaaid met kubussen en piramiden. Heerlijk landschap! Ik ken geen enkel landschap waar het geestelijk opbeurender is om in rond te reizen. Geen wonder dat *Descartes aan Nederland de voorkeur gaf boven elke andere omgeving. Het is het paradijs voor de *rationalist."
Over geometrie en Nederland heb ik vaker gelezen, maar heeft u het ooit zo gelezen als Huxley hier beschrijft? Natuurlijk hier en daar ongenuanceerd, wat mij betreft eigenlijk geëxalteerd, maar toch.... aardig raak! Alleen de opmerking over de mens in dit landschap vind ik misplaatst. Daarentegen kan ik wel lachen om de aanvullende opmerking dat ze op de fiets zitten, immers dan spreek je over twee geometrische cirkels in het landschap.
Toch....niet alles klopt, Huxley zag de stolpboerderijen als een soort plak van een kubus (een derde van de hoogte afgesneden) met een piramide er bovenop. Stel je voor dat hij zo'n boerderij van binnen had gezien, dan zou hij nog enthousiaster zijn geweest want dan zou hij gezien hebben dat de Noord-Hollandse Beemster stolpboerderijen in de kern volledige kubussen waren. Die kubus heette het 'vierkant'. Het is hecht getimmerd met vier staande balken en daarop vier liggende balken: de ribben van een kubus. Dit is de eigenlijke constructie van het bouwwerk, waar het piramidale dak als het ware overheen wordt gelegd en waar de muren op een afstand omheen worden gezet. De ruimte die de kern van de boerderij vormt, diende in zijn geheel voor de berging van het hooi. Ook deze ruimte zelf wordt 'vierkant' genoemd. De woonruimte, de stallen en de werkruimten liggen om de vierkante hooiberg heen.
Ik wil hier wel bij aantekenen dat zeker niet alle boerderijen een combinatie van kubus en piramide zijn. Sommige boerderijen die wel de grondvorm hebben tonen evenzovele variaties, ieder met eigen kenmerken.
Tot zover een stukje geschiedenis over landschap, geometrie en niet te vergeten de nadruk die ligt op al die rechte lijnen en de reductie van vormen van het Nederlandse landschap, de rechtlijnige architectuur en de manier waarop bijvoorbeeld onze wijken zijn ingedeeld. Bewust of onbewust is het denk ik van invloed op alle in Nederland geboren, opgroeiende of wonende mensen met als bekend voorbeeld Piet Mondriaan die ons daar als het ware in vertegenwoordigt. Misschien komt zelfs onze voorkeur voor functionaliteit daar uit voort. Hoe dan ook het intrigeert mij als maakster van geometrisch werk natuurlijk al heel lang. Sterker zelfs, kunststroming De Stijl, waar Mondriaan lid van was, blijkt een onuitputtelijke bron van inspiratie te zijn en ook het afgelopen jaar 2024 heeft het mij weer aangezet tot een aantal geometrische ontwerpen, waarin rechte lijnen en vormen een prominente rol spelen, die in verschillende galeries en in de Rietveld modelwoning in Utrecht zijn geëxposeerd. Huxley’s analyse was naar mijn idee voor een deel zo gek nog niet.
Voetnoten
* Aldous Huxley verwierf grote bekendheid met zijn vele romans en korte verhalen. Het voornaamste onderwerp in zijn werk was het onmenselijke aspect dat volgens hem door de wetenschappelijke vooruitgang zou ontstaan. Een van zijn meesterwerken in dat opzicht is Brave New World uit 1932 waarin hij een compleet technocratische maatschappij beschrijft. Een samenleving waarin o.a. leven en dood voorgeprogrammeerd zijn.
* Euclides: was een hellenistische wiskundige, die rond het jaar 300 v.Chr. werkzaam was in de bibliotheek van Alexandrië.
* Albert Cuyp: was een Hollands schilder, tekenaar en prentmaker uit een vermaard Dordts kunstenaarsgeslacht. Hij is vooral bekend om zijn landschappen.
* Narcissi: (Narcissus) is een figuur uit de Griekse mythologie. Een jongeman die alle romantische avances afwees en als straf verliefd werd op zijn eigen spiegelbeeld in een plas water en veranderde in de bloem die zijn naam draagt.
* Decartes: 1596 was een filosoof en wiskundige uit Frankrijk die een groot deel van zijn leven in Nederland woonde. (d.w.z. in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden)
* Rationalisme: is een filosofische stroming die vertrekt vanuit het idee dat de rede de enige of voornaamste bron van kennis is.