Samen alleen
Door Agnes Frijlink
'Niets is zo eenzaam als een stampvol café', zong de Nederlandse popgroep De Dijk in 1997. Ach, dat begrijp ik wel, ik drink het liefst ergens koffie in een gelegenheid waar verder bijna niemand is. Al vind ik het wel fijn om dat met iemand samen te doen, bijvoorbeeld met manlief, of een goede vriend of vriendin. Gedeelde tijd en gedeelde ervaringen, het zijn oplaadmomenten.
Nu gebeurt het wel eens dat ik ergens aan een tafeltje een man en vrouw zie zitten die geen woord met elkaar wisselen. Ze kijken elkaar niet aan, maar over en langs elkaar heen. Nu weet ik wel dat stiltes heel gezond kunnen zijn, maar bij het zien van deze mensen krijg ik toch een droef gevoel, ze lijken zo eenzaam: samen en toch alleen.
De ervaring van het zogenaamde 'samen en toch alleen'-gevoel' zal van alle tijden zijn, al denk ik dat het de afgelopen vijftig jaar met de opkomst van de tv, de pc en de smartphone wel is toegenomen. Want tafeltjes waaraan mensen zitten die het gros van de tijd in hun eigen mobiel gedoken zitten, daar begin ik maar niet over.
Tussen de vier is geen interactie, ook niet tussen de man en de vrouw; het voelt leeg
'Samen en toch alleen', de Amerikaanse kunstenaar Edward Hopper had het in zijn werk bijna over niets anders. De figuren in zijn schilderijen, of ze nu met twee, drie of meer personen zijn, leven altijd ieder in een eigen wereld. Er is weinig, maar meestal geen enkel, contact met de ander. In zijn beroemde werk 'Nighthawk' (1942), zien we vier personen in een diner. We zien een man achter de bar, een man die met de rug naar ons toe zit en de man en vrouw die kennelijk bij elkaar horen. Tussen de vier is geen interactie, ook niet tussen de man en de vrouw; het voelt leeg. Deze leegheid wordt weerspiegeld in de wereld buiten waar we de lege onverlichte straten en winkels zien. Het grote raam van de diner heeft een beetje het effect van een etalage. We kunnen naar binnen kijken, maar we zijn er geen onderdeel van. Het is een afgesloten ruimte en er is geen deur.
Dit werk voltooide Hopper een paar weken na de aanval op Pearl Harbor. Het was een angstige tijd waarin Amerika vreesde voor meer aanvallen, vooral op grote steden. Om die reden was de straatverlichting uit en wat er nog wel aan licht was, was gedimd. Het spreekt voor zich dat er weinig mensen de straat op gingen. Een enkele verdwaalde gast belandde misschien in een diner. Aanval op Pearl Harbor of niet, dat hoeft mensen onderling nog niet te belemmeren elkaar te leren kennen. De starre verstilde personages zijn hiermee niet verklaard, we zien ze immers ook op bijna al zijn andere werken.
Ze zitten samen en toch alleen in een bijna lege diner
Nu heb ik begrepen dat voor bijna alle figuren die we op Hoppers schilderijen zien hijzelf en zijn vrouw Jo model hebben gestaan. Hopper en Jo schenen niet zo'n geweldig huwelijk te hebben; ze leefden vooral langs elkaar heen en het gerucht gaat dat ze nooit echt met elkaar spraken. Hoewel dit in het begin van hun huwelijk anders geweest moet zijn, Jo was zelf een begenadigd schilder en zij introduceerde Hopper bij de galeries waar zij contact mee had. Het is een dienst geweest zonder wederdienst. Het huwelijk verzuurde. Werd zij zijn rivaal? Werd zij op haar beurt bezitterig? We weten het niet. Maar het beeld dat we van hen krijgen uit de personages zoals we die terugzien in Hoppers werk, is een beeld van twee mensen die elkaar niet veel meer te zeggen hebben. Ze zitten samen en toch alleen in een bijna lege diner, die staat in een verlaten wereld.