Naar alle columns

Overkant

Door Agnes Frijlink

We horen de laatste tijd regelmatig het gezegde 'Er is licht aan het einde van de tunnel' voorbijkomen. We hebben het dan natuurlijk over de corona-epidemie en het uitzicht op het einde daarvan. Hoewel ik begrijp dat het voor het gros van mensen een verademing zal zijn als de lockdown met alle beperkingen eindelijk achter ons ligt, moet ik bekennen dat ik er persoonlijk niet onder geleden heb. Ik zit eigenlijk wel lekker in die tunnel; mijn bubbel, mijn atelier. Maar goed, dit kan natuurlijk niet eeuwig duren. We moeten naar het licht, naar de overkant.

De overkant? Ja, een tunnel heeft natuurlijk twee kanten en ik neem aan dat we niet omkeren en teruglopen naar waar we vandaan kwamen, maar dat we doorlopen naar de overkant. Zoals de Israëlieten achter Mozes aan de Rode Zee overstaken tussen twee muren van water door; ook een soort tunnel.

Het gaat om het verhaal, niet om de letterlijkheid

Kon dat echt? Nou, wetenschappers hebben serieuze onderzoeken gedaan naar in hoeverre het mogelijk zou zijn dat water opzijschuift en er een pad ontstaat. En ja, dat bleek te kunnen. Dit werkte echter niet bij de Rode Zee, maar wel bij een meer aan het einde van de Nijl, dichtbij het huidige Port Said. Als de wind met stormkracht uit het oosten komt, ontstaan er daarin zandbanken waarover je naar de overkant zou kunnen lopen. Maar, ach, de resultaten van die onderzoeken zijn niet echt belangrijk; het gaat om het verhaal, niet om de letterlijkheid. De kunst van de verbeelding. Het hoeft niet echt te kunnen, als je het maar kan bedenken.

Mozes en de Rode Zee Frédéric Schopin
Mozes en de Rode Zee — Frédéric Schopin

Verbeelding, een mooi woord. Hoe verhalen verbeeld worden is zeer afhankelijk van een tijdperk. We zijn geneigd te denken dat hoe moderner, hoe beter de verbeelding. De weergave van de werkelijkheid – al kunnen we filosoferen over wat werkelijkheid is – is in de loop der eeuwen perfecter geworden, zeker als je het doortrekt naar de ontwikkelingen in de virtual reality. Maar of de verbeelding daarmee ook vooruit is gegaan. Nee, ik denk het niet, ik denk dat we daarin juist hebben ingeleverd.

Als voorbeeld neem ik hier een werk van Frederic Schopin; een minder bekende schilder uit de 19e eeuw, een eeuw die zich kenmerkt door het Neo Classicisme. Schopin is een bekwaam vakman en een schilder van zijn tijd. In zijn benadering van het verhaal over Mozes die de Israëlieten leidt door de zee op de vlucht voor de Farao, kiest hij op zich een mooi perspectief. Het bevrijde volk zit hoog en droog aan de overkant en we kijken neer op muren van water die, nadat Mozes zijn staf hief, instorten en de golven de Egyptenaren verzwelgen. Een mooi werk en als je het bijbelverhaal kent eenvoudig te interpreteren: je ziet in een oogopslag wat er gebeurt.

Fresco Dura Europos
Fresco Dura Europos

Het andere voorbeeld is een afbeelding van een fresco uit de 3e eeuw na Christus. Het is één van fresco's die men aantrof in een ruïne van de synagoge uit de oude opgegraven stad Dura-Europos. Toen ik dit fresco voor de eerste zag, moest ik wel even puzzelen; dit verwende 21e eeuwse brein is niet meer gewend aan een dergelijke weergave van een verhaal. Maar als je hier een tijdje voor gaat zitten 'leer je het lezen'.

De vissen spartelen linksonder op het droge, als teken dat het water weggetrokken is. Daarboven zien we het leger van de Farao dat de Israëlieten op de hielen zit. Daar weer boven zien we volgens mij de Israëlieten die op het droge staan, maar ik weet het niet zeker. Het lijkt of ze allemaal bordjes omhooghouden. Het zijn er twaalf. Misschien vertegenwoordigen zij de twaalf stammen van Israël. In het midden staat Mozes, echt als een leider, hem moet je volgen. Achter Mozes is een weg; het pad door de zee. Boven Mozes zien we de handen van de God die het water scheidt. Rechts zien we wat er gebeurt nadat God het water weer laat gaan. We zien het leger van de Farao verdrinken. Rechts zien we ook een kleiner afgebeelde Mozes; deze Mozes heft in opdracht van God zijn staf opdat het water al dan niet terugtrekt of terugstroomt. Mooi gevonden: Mozes doet wat God hem opdraagt zodat God het kan doen. Zoiets. Want we moeten niet denken dat Mozes kan toveren natuurlijk. Briljant!

Al zouden we het willen, we zouden dit niet meer zo kunnen maken, want we denken en verbeelden niet meer op deze manier. Ook is het jammer dat we er nooit achter zullen komen wie dit fresco gemaakt heeft en de persoon die achter deze verbeelding en vindingrijkheid zit een naam en gezicht kunnen geven. Hoe dan ook, die Israëlieten – of het nou echt zo gebeurd is of niet – moesten erop vertrouwen dat ze de overkant zouden bereiken en dat de muren van water niet in zouden storten. Doorlopen naar het licht aan de overzijde.

Laten wij dat dan ook maar doen, doorlopen naar de overkant, die covid 19 lockdown uit. Ook als je net als ik eigenlijk best in je element bent in die tunnel.