Naar alle columns

Oh Orion

Door Agnes Frijlink

Begin november, ik kwam terug van een cursus, het was een uur of tien in de avond, de hemel was kraakhelder. Het is mijn gewoonte om bij zulk weer en zeker in dit jaargetijde een blik te werpen op Orion: dag Orion en dag Betelgeuze (en dag Rigel en Bellatrix). En altijd doe ik een extra knikje naar Betelgeuze; dag goede oude rode reus,...wat een machtige ster ben je toch!
Dat gaat al jaren zo, het voelt zo vertrouwd, en dat is fijn, want alles verandert voortdurend; de wereld, de omgeving, allerlei zaken in je leven, je vrienden, je werk, de meubels in je huis; maar sterren en sterrenbeelden, die blijven altijd hetzelfde.
Niet dus.

Betelgeuze, wat lijk je klein, klopt dit wel?
Ik keek nog eens. Hmmm. Nou ja, het zal wel aan mij liggen.

Half december verschenen de eerste berichten in de media: 'Betelgeuse is dimming.' Wat?? Ah, dus ik zie het toch goed. Alle astronomen zijn in rep er roer, want er is iets geks aan de hand met onze mooie grote superreus. Het is natuurlijk al langer bekend dat Betelgeuze in de laatste fase van zijn sterrenleven zit, maar die laatste fase kan nog 100.000 jaar duren. En dat Betelgeuze zo nu en dan dimt is ook niet gek, want het is een zogenaamde variabele ster. Maar zo dimmen als dit, dat is nog nooit eerder waargenomen. En dat dimmen, dat gaat maar door.

Orion en Betelgeuze
Orion en Betelgeuze

De naam Betelgeuze verwijst niet naar een mythologische held of heldin overigens, maar deze is afgeleid uit het Arabisch: yad al-djoeza (hand van de reus). Door een leesfout werd dat in de westerse talen ibt al-djoeza (oksel van de reus). Zelf associeer ik de ster altijd met de schouder van de reus, links of rechts, afhankelijk of je vindt dat Orion met zijn gezicht naar je toe staat of van je af staat.

De naam Orion komt wel uit de (Griekse) mythologie. Orion was een hele goede jager, zo goed dat Artemis, de godin van de jacht, verliefd op hem werd. Dat vond haar broer Apollo maar niks en die stuurde schorpioenen op Orion af, waarop Orion de zee in vluchtte. Apollo wees Artemis op het hoofdje dat boven water kwam en zei: wedden dat je die niet raken kan. Artemis, die niet wist dat het Orion was, schoot haar pijl en doodde hem. Overmand door verdriet toen ze door had wat ze had gedaan, zette ze zijn sterrenbeeld aan de hemel.

Een mooie afbeelding van Orion vond ik van Johannes Bayer (1572 -1625). Hij was een Duits een advocaat met een passie voor astronomie. In 1603 publiceerde hij de Uranometria, een atlas van sterren die gebaseerd was op de waarnemingen van Tycho Brahe en beschouwd wordt als de eerste moderne sterrenatlas.

Orion in de Uranometria
Orion in de Uranometria — Johann Bayer

Op deze afbeelding uit 1603 zie je dat Betelgeuze op dezelfde wijze wordt weergegeven als Rigel (de ster rechts onder bij Orions rechtervoet). Dat betekent dezelfde grote helderheid. Op dit moment is de helderheid van Betelgeuze (23 januari 2020) ongeveer gelijk aan die van Bellatrix, de ster in de andere schouder). Zou Johann Bayer vandaag zijn Uranometria gemaakt hebben, dan zag deze afbeelding er dus anders uit.

Spannende tijden! Hoe gaat het nu verder met onze favoriete grote rode reus. Gaat hij exploderen en zien we straks een supernova of blijken we getuige te zijn van een samenvallen van getijdenwerkingen in de ster en neemt de helderheid straks weer toe? Dat toenemen in helderheid zou dan tenminste in februari moeten beginnen volgens astronomen, want anders. Ja want anders?
Van zo'n supernova kunnen we een jaar lang genieten, die zal schijnen zoals de volle maan en zelfs overdag zichtbaar zijn. Daarna neemt hij af tot er langzamerhand niets meer te zien is.

Iedere nacht voor het slapen gaan werp ik even een blik. Tot nu toe staat Betelgeuze er nog, gedimd, maar aanwezig.
Kijkt u maar!
Wie weet, bestaat Betelgeuze straks alleen nog maar op plaatjes en moet Orion het met een schouder minder doen.

Orion in de Uranometria
Orion in de Uranometria (kleur) — Johann Bayer